Blask i poklask, narkotyk i niewola bohatera

Nawet gdy się bardzo chce uniknąć zatłoczonych szlaków, to często się nie da. Czasem po prostu trzeba na nie wejść. W ciżbie ludzi różne słyszy się rozmowy. Takie zwyczajne – o butach, ale i te o tatrzańskich celebrytach. Czego można się dowiedzieć? Że Andrzej Marcisz przygotowywał się 34 lata do przejścia free solo Filara Kazalnicy (bezwiednie w przekazie zostaje pominięte, że z obejściem Wielkiego Okapu). A także to, że najlepsze buty w góry to te, które poleci Czat GPT. Jak wiadomo, algorytmy bazują na treściach znalezionych w Internecie. Toteż nic, a zwłaszcza nikt, kto się w nim nie ogłasza, nie zostanie właściwie spozycjonowany, nie mówiąc o tym, by został w ogóle zauważony.


Fot. 1 Granie

W ten sposób słowa Włodka Cywińskiego w na temat dróg wspinaczkowych – „co nieopisane, nie istnieje”, zyskały współczesny wymiar w odniesieniu do każdego taternika – ten kto nie jest odnotowany w internetowych portalach jest martwym bytem.

Bez wątpienia Andrzej Marcisz bardzo dobrze przyswoił sobie słowa Włodka, zarówno w opisywaniu swoich osiągnięć, jak też w ich uwspółcześnionej formie, odnoszącej się do żywotnego trwania w świadomości innych. Poprzez swoją zintensyfikowaną aktywność internetową i medialną, nie ustaje w zabieganiu o sławę, w czym zresztą wyraźnie pomagają mu też inni. Odsyłam w tym miejscu do tekstu, do którego pewien znany literat, pomagający we wznoszeniu pomnika wielkości Andrzeja, nie chciał, albo nie umiał się odnieść.

Czy ta aktywność jest czymś dobrym czy złym? Powiedziałbym, że ani jednym ani drugim. Są w takim upublicznianiu siebie pewne zyski i straty. Raczej każdy celebryta kalkuluje sobie owe za i przeciw. Decyduje się być popularnym i sławnym zarazem, płacąc za to pewną cenę. Jest nią ustawiczna dbałość o zaistnienie, o niezapomnienie oraz skupienie na zapowiedziach bliższych i dalszych planów, a nawet zapowiedziach samych zapowiedzi. Z tego wynika jeszcze coś więcej – pewien dodatkowy, pozornie ukryty koszt. Jest nim dewaluacja reputacji poprzez brak solidności i skrupulatności w przekazie. Bo w tej gonitwie o przyrost postów i zyskiwanie zasięgów zostaje zgubiona treść. Wówczas promowanie siebie zmienia się w propagandę, zaś oklaski obserwatorów przestają być uznaniem, a stają się poklaskiem.


Fot. 2 Autor tekstu na tle Kazalnicy

Trwające od ponad dwóch miesięcy, przypominanie wspomnianego na wstępie solowego przejścia na Kazalnicy jest niejako sztandarowym przykładem taniej propagandy i zamiłowania do poklasku. Nachalne lansowanie „niebywałego żywca”, już od pierwszych zdań wywiadu w Radiu Kraków inicjuje Marcin Koszałka (inny znany artysta wspomagający promocję Andrzeja Marcisza). Usiłuje on w jednej zbitej frazie pomieścić jak największą liczbę groźnie brzmiących frazesów, dla uwypuklenia niebezpieczeństw owego wyczynu:
„Andrzej pokonał trasę, która jest trudną drogą w pionie, na bardzo ryzykownej ścianie, największej ścianie tatrzańskiej Kazalnicy, która ma 55 metrów. Jest to wspinaczka pionowa, miejscami w przewieszeniu, gdzie jest bardzo niebezpiecznie, krucho. W każdej chwili coś może się urwać. A wspinaczka free solo to po prostu, po polsku, w żargonie wspinaczka „na żywca”, czyli bez żadnej asekuracji, bez uprzęży. Andrzej nie miał telefonu, nie miał kasku”.

Kazalnica nie jest największą ścianą tatrzańską, a sam bohater przejścia przekonuje, że wybrał najbardziej litą część ściany, która w dniu przejścia była całkowicie sucha. Również brak kasku nie jest świadectwem odwagi, a raczej wskazuje na brak rozwagi. Bo czemuż to w innej rozmowie, przy innej okazji Andrzej podkreśla, że kasku używa nagminnie, bo służy mu on również jako ochrona przed słońcem, a tutaj staje się on zbędnym balastem? Ano temu, że w dbałości o sławę, to co się robi czy mówi zależy od kontekstu rozmowy, od sytuacji, a zwłaszcza od tego co należy powiedzieć.

Cała oś wywiadu kręci się wokół hipotetycznych zwłok Andrzeja i ryzyka zawodowej śmierci Marcina. Ma to być jeszcze jeden element rozbudowanej i dalekosiężnej grozy. Historia zdobywania samego Filara Kazalnicy jest odsuwana, a wręcz pomijana. Nazwisko jednego ze zdobywców (Piotra Korczaka) zostaje przytoczone w mało kurtuazyjny sposób. Według Koszałki: „Piotrek ma trudny charakter i trudno jest się z nim przyjaźnić”. Natomiast o samym prostowaniu filara mówi: „Andrzej w zasadzie już miał to na końcu, ale odpuścił i zrobił to jego rywal, czyli Korczak”. Tyle obaj panowie mieli do powiedzenia o historii polskiej ściany ścian i jej filara.

Wróćmy jedynak do owego ‘żywca’ „bez żadnej asekuracji”, czyli bez kasku, a także bez telefonu. W dalszej części przybiera to formę wyjątkowo tandetnej, a nawet groteskowej propagandy. Dowiadujemy się bowiem, że cały TOPR został wcześniej postawiony na nogi, a nawet przygotowany do podebrania Andrzeja ze ściany w przypadku nieprzewidzianych okoliczności. Dodatkowo wspinaczka jest filmowana i fotografowana przez grupę osób, bacznie obserwujących każdy ruch wspinającego się solisty z różnych miejsc. Gdyby ktoś tego nie doczytał, albo nie rozumiał tej logicznej sprzeczności, to pod wywiadem Andrzej Marcisz zamieszcza swoje zdjęcie z radiotelefonem na piersi, zrobione tuż po jego free solowym przejściu. Kilka tygodni później ponownie je zamieszcza na swoim profilu.


Fot. 3 W ścianie

W innym wywiadzie dla wspinanie.pl, prowadzący próbuje dopytać o ten radiotelefon, ale odpowiadający bohater ucieka od niewygodnej kwestii i opowiada o wygazowanej coca-coli. Przyznaje też, że chodzenie po grani w Tatrach może być niebezpieczniejsze od solowego żywca na filarze. Przytacza zupełnie inną wersję (od tej opowiedzianej przez Koszałkę) swojego rzekomego odpuszczenia przejścia filara na wprost. Mianowicie taką, iż bał się tak skończyć jak Piotr Dawidowicz (‘Dawid’ zginął na zachodniej ścianie Kościelca), który pracował nad uklasycznieniem Wielkiego Okapu na Filarze Kazalnicy. Oprócz tego Andrzej Marcisz zdradza kulisy patentowania poszczególnych miejsc na drodze. Dowiadujemy się, że był już gotowy do przejścia pierwszego sierpnia, a kolega który mu pomagał w przygotowaniach „był jak gdyby w razie czego z dwoma linami do zjazdu, jakby trzeba było”.

Tak więc pojawiają się rozbieżne wersje tych samych wydarzeń, oraz prozaiczne uzupełnienia górnolotnych sloganów. Jeśli ktoś przeoczył tamte wypowiedzi, to Andrzej podsuwa kolejne, tym razem z synem w TVP2, gdzie zapowiadający przedstawia go następująco: „Spiderman, człowiek który się potrafi wspinać po pionowej płaskiej ścianie Kazelnicy”. Nie istotne są „niuanse” i błędy w tym zdaniu. Nikt ich nie poprawia, nawet sam zainteresowany. Nikt też nie powinien na nie zwracać uwagi. Należy zapamiętać, że jest nowy człowiek pająk, który zrobił już wszystko na tej ścianie.

Przypomina o tym ponownie w Radiu Kraków już w następnym wywiadzie. Także tu nie usłyszymy nic o zdobywcach i pionierach Kazalnicy. Najczęściej padającymi zwrotami w tym kontekście są: „ja” i „moje”. Bohater nie omieszkał pochwalić się tym że przeszedł Grań Tatr w pięć dni, zupełnie przypadkiem „zapominając”, że jego przejście miało miejsce na Grani Tatr Wysokich. Dla nowego prowadzącego kluczowe jest pytanie: „Co się bierze w ścianę wchodząc w nią na free solo?” Andrzej Marcisz odpowiada: „Tutaj są bardzo stricte określone reguły. Czyli właściwie możesz wziąć z sobą buty wspinaczkowe, worek na magnezję i to jest wszystko”. Dodaje że w przypadku dużej ściany można jeszcze zabrać jakieś picie i żel energetyczny. Obecność radiotelefonu zostaje dyskretnie przemilczana. Nie przeszkadza mu to w częstym podkreślaniu swojego profesjonalnego przygotowania do przejścia. Cechuje je ponad miesięczne uczenie się ruchów na drodze oraz dogadanie się ze służbami ratunkowymi. TOPR ma z Andrzejem współpracować do tego stopnia, że w razie wypadku na którymś z pobliskich szlaków turystycznych, helikopter będzie omijał ścianę Kazalnicy żeby mu nie przeszkadzać w jego wyczynie. Dla uzupełnienia braku wsparcia przedstawia zdjęcie siebie w otoczeniu szesnastu osób podpisując je, że to większość ekipy filmowej. Koszałka zdradza że jego żona mówiła: „iż nie powinienem tego filmować, bo to nakręca Andrzeja”.


Fot. 4 W Czarnym Stawie pod Rysami

Być może fanom i akolitom Andrzeja Marcisza nie przeszkadza brak spójności w jego przekazach. Może jest im obojętna logika i ścisłość wypowiedzi. Może nie wsłuchują się w mało staranne treści, bo ten brak staranności w innych relacjach budujących podwoje własnej sławy, Andrzej przejawiał już dawniej. Może różnica między telefonem a radiotelefonem jest zbyt duża, więc nie ma co jej zauważać? Po co w ogóle wątpić w autorytet sławy tak znacznego formatu? Skoro nikt niczego nie kwestionuje, nie podważa, a każdy wywiad rozsławia sławę jeszcze bardziej, to już lepiej nie mieć zastrzeżeń. W mojej ocenie (ujmując to delikatnie) całe to niedbalstwo w snuciu opowieści właśnie do tego zmierza – do zamazania obrazu, do takiej niejasności, której nikomu nie będzie się chciało wyjaśniać. Każde niedbalstwo jest przejawem ignorancji dla odbiorcy. Można przypuszczać, że właśnie o to chodzi. O jak najszerszą promocję sukcesu, tak by szczegóły i odcienie pozostały niezauważone, w całkowitym cieniu. Mnogość przekazów nie będzie przez nikogo weryfikowana, ma pozostawić po sobie jedynie określone wrażenie – wielkości bohatera. Na tym polega propaganda – utrwalić niepełny, wybiórczy obraz, ale służebny wobec tego kto ją uprawia. Jest jeszcze druga strona tego medalu. Mianowicie taka, że jeśli już ktoś raz zaczął klaskać, choćby w nieuświadomionym do końca zachwycie, to im dłużej w nim tkwi, tym trudniej jest mu się przyznać, iż mógł zostać oszukany.

Gdyby jednak znaleźli się tacy, którym niedbalstwo i „małostaranność” się nie podobają, a propagandę potępiają, to żadnego krytycznego zdania wypowiadać im nie wypada. Bowiem znana osoba z grona PZA mimo zastrzegania się, iż przejście Andrzeja oceni historia, stwierdza kategorycznie, że jest to najwybitniejsze osiągnięcie polskiego żywca. To teza co najmniej dyskusyjna. Według mojej oceny są w Tatrach donioślejsze i bardziej wymagające przejścia solowe bez asekuracji nie tylko pod względem kondycyjnym, ale szczególnie pod względem obciążenia psychicznego, jak i o daleko szerszej skali zagrożeń obiektywnych. Przywołam tutaj choćby przejście Zbigniewa Czyżewskiego na Kazalnicy, o którym zresztą wspomina Andrzej w wywiadzie dla wspinanie.pl. Małolat, bo taką ksywę nadało Czyżewskiemu środowisko taternickie, przeszedł w 1979 roku drogę Łapińskiego – Paszuchy w stylu OS, czyli od strzału, bez znajomości, bez patentowania chwytów i stopni. W tym samym stylu na Kieżmarskim Szczycie Wielkie Zacięcie pokonał Włodzimierz Knot.

Tu jednak nie chodzi o to, by poddać analizie czy merytorycznej dyskusji fakty i zdarzenia. Wręcz przeciwnie. Tu chodzi o to, by było ich jak najmniej. By nie było odniesień do innych przejść, do historii samego Filara Kazalnicy. Rzeczowość nie jest chwytliwa, nie jest medialna. Analizy są nudne, nikt ich nie czyta. Nie trafią do przeciętnego słuchacza i czytelnika. Przekaz musi nieść wysoką emocjonalną nutę, tak by brzmiała długo i intensywnie w uszach jak największej rzeszy osób, niekoniecznie znających się na wspinaczce. Przekaz ma służyć przeniesieniu sławy w przyszłość, w jak najodleglejszą przyszłość. Ma ugruntować określony (najczęściej spłycony) obraz w świadomości powszechnej, nie na miesiąc, a na dekady i na pokolenia.

Nie dyskredytuję samego przejścia, bo jest ono niewątpliwie znaczące. Potępiam jedynie prymitywną propagandę, która umniejsza inteligencji samego autora wyczynu, zaś odbiorcę traktuje jak bezmyślną masę, zaprogramowaną do przyjmowania wszystkiego, co narzuca im (niejednokrotnie sztuczny) autorytet sławy. Tani poklask, który tak roztkliwia lica niejednego medialnego bohatera, tępi jednocześnie jego słuch i wzrok. Przez to nie jest w stanie rozróżnić rzeczywistego uznania od tandetnych pochwał. Jednak Andrzeja Marcisza (jak wielu innych medialnych celebrytów) to nie martwi, gdyż nie dba o jakość, a walczy jedynie o liczbę fanów poprzez posty na FB czy wypowiedzi w radiu i TV. Nie jest ważne, czy którykolwiek z tych wielbicieli ma choćby cząstkową wiedzę o taternictwie, idzie o to, żeby znał Andrzeja i jego dokonania. Wówczas nie ma porównywań i nie ma wątpliwości co do jego wielkości. Rozgłos staje się wystarczającym potwierdzeniem wielkości (w mniemaniu samego bohatera i rzeszy klakierów).

W moim odczytywaniu czyjejś wybitności, takie jej rozumienie (przez pryzmat rozgłosu), jest dość płytkim i narcystycznym traktowaniem własnej osoby, a ponadto przynosi dla niej więcej szkody i spłyca to co ona rzeczywiście osiąga. Bo Andrzej Marcisz ma osiągnięcia i nie można im zaprzeczyć. Lecz zamiast nich wysuwa się na pierwsze miejsce pęd ku byle jakim brawom albo nieszczerym uznaniom - bo pozbawionym rzeczywistej wiedzy o mierze sukcesu. Tym samym paradoksalnie, zawęża się grono świadomych odbiorców, o wiele cenniejszych dla faktycznej promocji uzasadnionej wielkości.


Fot. 5 Zamek w Starej Lubowli na tle Tatr

„Boże, strzeż mnie od przyjaciół, bo z wrogami poradzę sobie sam” – ten cytat przychodzi mi w tym miejscu na myśl, w odniesieniu do samych bohaterów, jak również rzeszy wielbicieli ich sławy oraz klakierów. Bowiem to ci ostatni, choć w pewnej nieświadomości – jednak zamykają bohatera w wieży z braw i sławy oraz karmią go narkotycznym nektarem uwielbienia. Sami natomiast oglądają wykreowany obraz, nie dostrzegając innych barw poza złotymi. Jeśli natomiast w oczach któregokolwiek bohatera ktoś jawnie wykazujący mu jego przypadłości jest dla niego wrogiem, to mu nie zagraża, bo jego zamiary są odkryte i nie zawierają nieświadomego potępienia. Życzę każdemu medialnemu bohaterowi takiej wolności, w której blask nie przyćmiewa wyraźnego widzenia, a poklask nie zagłusza niewygodnych głosów – głosów brzmiących bardziej doniośle bo pełną skalą dźwięków.

Tekst i zdjęcia
Adam Śmiałkowski